arch. Piotr Janik *

 

Laboratoria to jedne z najbardziej wymagających przestrzeni pod względem instalacyjnym i technologicznym. W przeciwieństwie do biurowców czy innych obiektów o mniejszym poziomie skomplikowania, sukces inwestycji laboratoryjnej zależy od perfekcyjnej koordynacji systemów wentylacji, gazów technicznych, systemów bezpieczeństwa, systemów wodno-kanalizacyjnych o wysokiej odporności chemicznej, od precyzyjnego rozmieszczenia specjalistycznych mebli oraz od zastosowania specjalistycznych materiałów wykończeniowych.

 

Wybór modelu realizacji „Zaprojektuj i Wybuduj” w tym sektorze jest często decyzją ryzykowną, która – zamiast obiecywanych oszczędności – generuje błędy technologiczne i finansowe

 

.

Proces inwestycyjny – podstawowe pojęcia

 

Projekt koncepcyjno-technologiczny – projekt określający podstawowe parametry inwestycji z uwzględnieniem technologii laboratoryjnej. Projekt taki nie stanowi podstawy do realizacji inwestycji, ale powinien w sposób kompleksowy określić zakres inwestycji, rozkład funkcjonalny laboratorium z uwzględnieniem pomieszczeń pomocniczych i socjalnych, opis technologii laboratoryjnej z uwzględnieniem m.in. metodyki badawczej, koniecznej aparatury i mebli, jak również sposób postępowania z odpadami czy magazynowania odczynników.

Projekt budowlany i wykonawczy – projekty określające szczegółowo rozwiązania techniczne w poszczególnych branżach. Projekt budowlany stanowi podstawę do uzyskania odpowiednich pozwoleń i uzgodnień. Projekt wykonawczy to projekt na bazie którego można prowadzić prace budowlane.

SIWZ, PFU – specyfikacja istotnych warunków zamówienia i program funkcjonalno-użytkowy stanowią podstawę do zlecenia prac w ramach zamówień publicznych. PFU jest zakresem zbliżony do projektu koncepcyjnego choć powinien zawierać część informacji, będących uszczegółowieniem rozwiązań branżowych i materiałowych – przeważnie w formie opisowej. W praktyce nie jest jednak dokumentem, który może określić całość zakresu koniecznych prac, w szczególności, że często brakuje w nim najistotniejszej części jakim jest projekt technologii laboratorium.

Zaprojektuj i zbuduj (ZiB) – Model „zaprojektuj i zbuduj” został stworzony dla inwestycji o małym poziomie skomplikowania (np. hale magazynowe, drogi, budynki typowe – kontenery, prefabrykowane itp.) oraz inwestycji w których dostawca sprzedaje licencjonowaną technologię, w której wdrożenie projektowe polega na adaptacji tej technologii, a nie zaprojektowaniu od nowa np. w przemyśle.

Laboratorium a wymogi akredytacyjne

Projektowanie laboratorium to nie tylko rysowanie ścian, ale przede wszystkim zapewnienie zgodności z rygorystycznymi normami i przepisami.

• Akredytacja i Norma PN-EN ISO/IEC 17025: Dla każdego laboratorium badawczego kluczowe jest spełnienie wymagań kompetencyjnych i technicznych. Błędy na etapie projektu instalacji mogą uniemożliwić uzyskanie lub utrzymanie akredytacji, jeśli środowisko pracy nie zapewnia stabilności procesów badawczych.
• Bezpieczeństwo i Wentylacja: Systemy muszą spełniać normy takie jak PN-EN 14175 (dygestoria), PN-EN 15154-1:2006 (Natryski awaryjne dla laboratoriów), PN-EN 15154-2:2006 (Stacjonarne myjki do oczu) etc.
• Bezpieczeństwo pożarowa i zagrożenie wybuchem: szereg używanych w laboratoriach odczynników i gazów stanowi istotne zagrożenie pożarowe oraz w pewnych sytuacjach może stwarzać zagrożenie wybuchem. Dla potrzeb realizacji laboratorium konieczna jest szczegółowa analiza zagrożeń wraz z wykonaniem oceny zagrożenia wybuchem w celu implementacji rozwiązań zapobiegających powstaniu zagrożenia.
• Złożoność uzgodnień: Proces projektowy to wiele uzgodnień (Sanepid, PPOŻ, BHP), które mogą powodować konieczność wprowadzania zmian w projekcie. W systemie zaprojektuj i wybuduj wykonawca często nie jest w stanie przewidzieć ich końcowego wyniku na etapie wyceny, co prowadzi do konfliktów.

Iluzja ryczałtu i pułapki Prawa Zamówień Publicznych (PZP)

W procesie inwestycyjnym należy zwrócić szczególną uwagę na możliwość całościowej kontroli zarówno finansowej jak i przede wszystkim jakościowej nad prowadzonymi pracami. Na podstawie wieloletniego doświadczenia możemy stwierdzić, że możliwość taką daje jedynie model w którym projekty budowlany oraz wykonawczy są zlecane odrębnemu i nie zależnemu od firmy budowlanej podmiotowi. W modelu zaprojektuj i wybuduj prace budowlane są często wyceniane w oparciu o ogólne projekty koncepcyjne lub opisowe specyfikacje, które nie zawierają niezwykle istotnych szczegółów materiałowych i typów urządzeń. Daje to wykonawcy możliwość dowolnego doboru materiałów, co przy ryczałtowym rozliczeniu prowadzi do nadmiernych i ryzykownych oszczędności na etapie budowy.

System zaprojektuj i wybuduj wydaje się bezpieczny finansowo ze względu na cenę ryczałtową, jednak w rzeczywistości stwarza szereg problemów kontrolnych:

• Brak precyzji w SIWZ: Prace budowlane są wyceniane na podstawie ogólnych koncepcji i/lub PFU, które nie zawierają szczegółów materiałowych, szczegółowych projektów instalacyjnych czy projektu technologii laboratoryjnej.
• Sztywność budżetu PZP: W zamówieniach publicznych, gdzie budżety są planowane z wieloletnim wyprzedzeniem, akceptacja prac dodatkowych jest niezwykle trudna. Jeśli projekt wykonawczy wykaże, że technologia wymaga droższych rozwiązań, dochodzi do impasu lub „optymalizacji”.
• Ryzykowna optymalizacja: Wykonawca, chcąc zmieścić się w ryczałcie, może szukać oszczędności poprzez ograniczanie powierzchni laboratoryjnej lub obniżenie standardów instalacyjnych i wykonawczych. Prowadzi to do pogorszenia ergonomii i bezpieczeństwa pracy personelu, co jest niedopuszczalne w obiektach o wysokim ryzyku.

Czas to jakość: Pośpiech w systemie zaprojektuj i wybuduj

 

W modelu „Zaprojektuj i Wybuduj” występuje naturalny konflikt interesów dotyczący czasu:

• Presja na budowę: Wykonawca dąży do jak najszybszego rozpoczęcia prac budowlanych, często bagatelizując i pośpieszając prace projektowe.
• Potrzeba konsultacji: Prawidłowy projekt technologii laboratoryjnej wymaga czasu na konsultacje z użytkownikami. To jedyna droga do wypracowania bezpiecznego układu funkcjonalnego, która ze względu na stopień skomplikowania zagadnienia jest czasochłonna.
• Marginalizacja Inwestora: Projektant opłacany przez wykonawcę staje się jego podwykonawcą, a nie rzecznikiem Inwestora. Głos użytkowników laboratorium jest w tym modelu często bagatelizowany w imię harmonogramu budowy oraz utrzymania budżetu.

Niezależny projektant jako gwarant standardu

 

Zgodnie z intencją ustawodawcy i Prawem Budowlanym, projektant powinien kontrolować inwestycję i godzić interesy stron. Jedynie model, w którym projekty budowlany i wykonawczy są zlecane niezależnemu podmiotowi, daje Inwestorowi realną kontrolę.

W takim układzie Inwestor otrzymuje:

1. Szczegółową Specyfikację (STWiORB): Wykonawca otrzymuje gotową „instrukcję obsługi” budowy, z której jest rozliczany, co zapobiega dowolności w doborze tanich zamienników.
2. Pełną weryfikację kadry: Inwestor sam wybiera biuro projektowe z doświadczeniem w laboratoriach.
3. Realny nadzór autorski: Projektant, będąc finansowo niezależnym od wykonawcy, dba o to, by każda instalacja została wykonana zgodnie z najwyższym standardem jakości.

Tabela porównawcza: Skutki wyboru modelu realizacji

Aspekt	System „Zaprojektuj i Wybuduj”	Dedykowany Projekt Wykonawczy
Standard techniczny	Wysokie ryzyko obniżenia jakości dla zysku wykonawcy.	Precyzyjnie określony przez Inwestora w projekcie.
Ergonomia i Powierzchnia	Ryzyko „cięcia” metrów kwadratowych dla optymalizacji kosztów.	Priorytetowe traktowanie bezpieczeństwa i ergonomii pracy.
Kontrola nad PZP	Trudności w aneksowaniu umów i ryzyko sporów o zakres.	Jasna dokumentacja jako podstawa do rzetelnego przetargu.
Czas na projektowanie	Skrócony, pod presją wejścia ekip budowlanych na teren.	Optymalny, pozwalający na uzgodnienia z kadrą naukową.

 

Rekomendacje dla Zarządów i Działów Inwestycji

Dla zapewnienia sukcesu inwestycji w nowoczesne laboratorium rekomenduje się model zarządzania oparty na trzech niezależnych zespołach:

• Zespół Koordynacyjny (Inwestor): Zarządza budżetem i harmonogramem.
• Zespół Projektowy (Niezależny architekt): Tworzy dokumentację i sprawuje nadzór autorski, wspierając Inwestora merytorycznie.
• Zespół Kontroli Budowy (Niezależny inspektor nadzoru/kierownik budowy): Dba o poprawność prac i zgodność materiałów ze specyfikacją.

Takie rozdzielenie ról gwarantuje, że skomplikowana technologia laboratoryjna zostanie wdrożona poprawnie, a Inwestor otrzyma obiekt bezpieczny, funkcjonalny i gotowy na lata badań.

Kiedy Zaprojektuj i zbuduj jest właściwą drogą:

 

Jak już nadmieniono system „zaprojektuj i wybuduj” został stworzony dla szeregu inwestycji przy których rzeczywiście może się przełożyć na optymalizację czasu realizacji inwestycji i stanowi wtedy realną alternatywę dla modelu tradycyjnego. Takie inwestycje to np.:

• Proste budynki o niskich wymogach instalacyjnych – hale magazynowa, wiaty, garaże etc.
• Obiekty prefabrykowane
• Drogi i inne obiekty infrastrukturalne
• Obiekty w których wykonawca jest dostawcą technologii lub licencji a więc posiada szczegółową wiedzę o wymaganych dla inwestycji standardach jakościowych i powierzchniowych.

W w/w sytuacjach model „zaprojektuj i wybuduj” jest korzystny ponieważ upraszcza współpracę jednakże przy inwestycjach nietypowych stwarza szereg problemów uniemożliwiających Inwestorowi kontrolę nad jakością prowadzonych prac.

 

 

* arch. Piotr Janik – specjalista ds. projektów laboratoryjnych. Generalny projektant obiektów użyteczności publicznej – architekt IARP z 20-letnim doświadczeniem zawodowym, obejmującym projektowanie i prowadzenie inwestycji od wstępnej fazy koncepcyjnej aż po finalną realizację i nadzór. Od 2011 roku prowadził własne autorskie studio projektowe. Od 2015 roku współtworzy biuro projektowe Archetus Sp. z o.o. (dawniej Studio Architektoniczne, zał. 1988). Jego portfolio jest zdywersyfikowane – od budynków jednorodzinnych i wielorodzinnych, po złożone obiekty przemysłowe, biurowce klasy A oraz specjalistyczne obiekty sportowe. Od wielu lat specjalizuje się w projektowaniu obiektów laboratoryjnych o szerokim spektrum działania od laboratoriów fizycznych i fizyko-chemicznych po mikrobiologiczne w tym przeznaczone do badań materiałów zakaźnych, promieniotwórczych i toksycznych.