13arch. Piotr Janik *

W środowisku laboratoryjnym, gdzie ryzyko kontaktu z agresywnymi substancjami chemicznymi jest wpisane w charakter pracy, stacjonarne urządzenia ratunkowe – natryski bezpieczeństwa oraz myjki do oczu (zwane potocznie oczomyjkami) – stanowią ostatnią i najważniejszą linię obrony przed trwałym uszkodzeniem ciała lub utratą wzroku. Kluczowe zatem jest, by działanie tych urządzeń zapewniało maksymalną możliwą do osiągnięcia skuteczność.

Rys. 1 – Normatywne działanie dysz natrysków bezpieczeństwa 

Produkowane obecnie urządzenia wykonywane są na bardzo wysokim poziomie niemniej jednak ich skuteczność jest zależna od parametrów dostarczonej do nich wody. Obowiązujące przepisy w tym zakresie są nieprecyzyjne zatem zalecane jest korzystanie ze szczegółowych norm, które jasno precyzują jakie parametry wody należy stosować. Niestety, co zdarza się w naszym porządku prawnym, zapisy norm w zakresie temperatury wody stoją w sprzeczności z obowiązującym Rozporządzeniem w sprawie ogólnych przepisów BHP. Co więc powinien zrobić pracodawca, żeby zapewnić swoim pracownikom odpowiednią ochronę a zarazem być w zgodnie z przepisami? Kwestia ta stanowić będzie przedmiot niniejszej analizy.

Polski porządek prawny: Wymóg „wody nieogrzewanej”

 

Podstawowym aktem prawnym regulującym wymagania dla natrysków ratunkowych w Polsce jest Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Zgodnie z § 103 ust. 2 tego rozporządzenia:

„Natryski powinny być zasilane wodą nieogrzewaną i działać niezawodnie bez względu na warunki atmosferyczne”.

Zapis ten, sformułowany w 1997 roku, sugeruje, że urządzenia te powinny być podłączone bezpośrednio do instalacji wody surowej (zimnej), bez konieczności stosowania systemów grzewczych. Interpretacja ta często prowadzi do projektowania zasilania urządzeń bezpieczeństwa jedynie wodą zimną, której temperatura może często mieć poniżej 10°C, co stoi w sprzeczności z wiedzą medyczną i standardami międzynarodowymi.

Normy europejskie i amerykańskie: Wymóg „wody letniej” (Tepid Water)

 

W przeciwieństwie zapisu o wodzie nieogrzewanej, zharmonizowane normy europejskie serii EN 15154, dedykowane konkretnym typom urządzeń, kładą nacisk na parametr „wody letniej”.

• PN-EN 15154-1:2006 (Natryski awaryjne dla laboratoriów)
• PN-EN 15154-2:2006 (Stacjonarne myjki do oczu)

W Dodatku A obu tych norm wskazano, że integralnym warunkiem właściwego działania urządzenia jest dostarczenie wody o temperaturze umożliwiającej korzystanie z niego przez odpowiednio długi czas. Zalecenia medyczne określają, że do spłukiwania tkanek należy podawać wodę o temperaturze letniej.

Analiza techniczna norm wskazuje, że:

• Woda o temperaturze powyżej 37°C jest szkodliwa dla oczu i może przyspieszyć reakcje chemiczne substancji szkodliwych ze skórą.
• Najniższą dopuszczalną temperaturą wody letniej jest 15°C.

Amerykański standard ANSI/ISEA Z358.1, który jest uznawany za wzorcowy standard w tej dziedzinie precyzyjnie definiuje zakres temperatury jako 16-38°C (60-100°F).

 

Rys. 2 – Typowy diagram przepływu dla natrysku bezpieczeństwa z 5 dyszami

Analiza konfliktu i ryzyka medycznego

 

Konflikt między wymogiem „wody nieogrzewanej” (§ 103 BHP) a „wody letniej” (EN 15154) nie jest jedynie sporem semantycznym, lecz zagadnieniem o kluczowym znaczeniu dla bezpieczeństwa poszkodowanego.

Ryzyko stosowania zimnej wody (poniżej 15°C):

1. Szok termiczny i hipoterma: Długotrwałe (zalecane 15 minut) oddziaływanie zimnej wody na ciało może prowadzić do wychłodzenia organizmu.
2. Skrócenie czasu płukania: Poszkodowany pod wpływem lodowatej wody podświadomie przerywa spłukiwanie przed całkowitą neutralizacją substancji chemicznej.
3. Skurcze powiek: W przypadku myjek do oczu, zbyt zimna woda powoduje mimowolne zaciskanie powiek, co uniemożliwia skuteczne wypłukanie substancji żrącej z worka spojówkowego.

 

Pracodawca: Obowiązku wynikające z Kodeksu pracy

 

Zgodnie z Art. 207 § 2 Kodeksu pracy:

„Pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników przez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki”.

M.in. ten zapis pozwala wyjść poza dosłowne, archaiczne brzmienie przepisów wykonawczych z lat 90-tych w sytuacjach, gdy nauka poszła naprzód. W ocenie zakresu i sposobu implementacji przepisów pracodawca winien kierować się przede wszystkim dobrostanem pracownika. Jeśli pracodawca posiada wiedzę o rozwiązaniach, które mogę zwiększyć bezpieczeństwo pracy, a rozwiązania takie są racjonalne ekonomicznie, powinien wdrażać takie standardy. Należy również podkreślić, że Kodeks pracy stoi w porządku prawnym wyżej niż Rozporządzenie a co za tym idzie w pierwszej kolejności należy stosować właśnie przepisy zawarte w Kodeksie pracy.

Zapewnienie wody „letniej” za pomocą termostatycznych zaworów mieszających jest więc nie tyle odstępstwem od polskich przepisów, co ich bezpieczniejszą, nowoczesną realizacją, gwarantującą realną możliwość przeprowadzenia pełnej procedury dekontaminacji wynikającą wprost z implementacji art. 207 KP.

Rys. 3 – Wolnostojący natrysk bezpieczeństwa

Interpretacja prawna i ewolucja przepisów

 

Należy również wziąć pod uwagę, że termin „nieogrzewana” w rozporządzeniu BHP mógł mieć na celu zabezpieczenie przed stosowaniem wody gorącej (użytkowej), która mogłaby poparzyć poszkodowanego. W latach 90-tych mieszacze nie były jeszcze urządzeniami tak powszechnie stosowanymi jak obecnie zatem domniemać można, że uznano wodę zimną za bezpieczniejsze rozwiązanie.

Choć polskie prawo (Rozporządzenie MPiPS z 1997 r.) zatrzymało się na definicji 'wody nieogrzewanej’, światowa praktyka inżynieryjna i medyczna, skodyfikowana w normach ANSI Z358.1 oraz EN 15154, jednoznacznie wskazuje na konieczność stosowania wody letniej (tepid water). Różnica ta wynika z postępu w dziedzinie fizjologii ratowniczej – wiemy już, że skuteczność płukania jest bezpośrednio zależna od komfortu termicznego poszkodowanego. Mając więc na uwadze obecną wiedzę, badania, normy i międzynarodowe standardy należy uznać stosowanie wody zimnej za błędne rozwiązanie.

Pracodawca i projektant powinien kierować się zarówno obowiązującymi przepisami jak i aktualnym stanem wiedzy technicznej uwzględniając jako aspekt nadrzędny ochronę zdrowia i życia pracowników. Biorą zatem pod uwagę przytoczone argumenty należy uznać, iż konieczne jest dla urządzeń bezpieczeństwa (prysznice awaryjne i prysznice do oczy tzw. oczomyjki) wyposażenie ich w instalację wody zimnej oraz ciepłej z zastosowaniem mieszacza z nastawą ok 20-25°C.

Podsumowanie i rekomendacje

 

Dla zachowania pełnej zgodności z przepisami oraz najwyższego standardu bezpieczeństwa, zaleca się zatem:

1. Stosowanie zaworów mieszających: Instalacja powinna być wyposażona w termostatyczny zawór mieszający dedykowany do urządzeń awaryjnych, który miesza wodę zimną z ciepłą, utrzymując stałe 20–25°C.
2. Powołanie się na Normy: W dokumentacji oceny ryzyka zawodowego należy wskazać normę PN-EN 15154-1/2 jako podstawę doboru parametrów wody, argumentując, że woda letnia jest niezbędna do zapewnienia 15-minutowego czasu płukania.
3. Filtracja: Zgodnie z normą EN 15154-2, rura zasilająca powinna być wyposażona w drobny filtr siatkowy, aby zapobiec zanieczyszczeniu oczu osadami z instalacji.

 

Bibliografia i źródła:

1. PN-EN 15154-1:2006 – Natryski awaryjne – Część 1: Stacjonarne natryski awaryjne dla laboratoriów.
2. PN-EN 15154-2:2006 – Natryski awaryjne – Część 2: Stacjonarne myjki do oczu.
3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (t.j. Dz. U. z 2003 r. Nr 169, poz. 1650 z późn. zm.). Dostęp on-line: isap.sejm.gov.pl.
4. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. 2025 poz. 277). Dostęp online: isap.sejm.gov.pl.

 

* arch. Piotr Janik – specjalista ds. projektów laboratoryjnych. Generalny projektant obiektów użyteczności publicznej – architekt IARP z 20-letnim doświadczeniem zawodowym, obejmującym projektowanie i prowadzenie inwestycji od wstępnej fazy koncepcyjnej aż po finalną realizację i nadzór. Od 2011 roku prowadził własne autorskie studio projektowe. Od 2015 roku współtworzy biuro projektowe Archetus Sp. z o.o. (dawniej Studio Architektoniczne, zał. 1988). Jego portfolio jest zdywersyfikowane – od budynków jednorodzinnych i wielorodzinnych, po złożone obiekty przemysłowe, biurowce klasy A oraz specjalistyczne obiekty sportowe. Od wielu lat specjalizuje się w projektowaniu obiektów laboratoryjnych o szerokim spektrum działania od laboratoriów fizycznych i fizyko-chemicznych po mikrobiologiczne w tym przeznaczone do badań materiałów zakaźnych, promieniotwórczych i toksycznych.